Rys biograficzny
Lata życia Franza przypadają na przełom XIX / XX wieku. Historycznie Praga, miasto jego dzieciństwa i twórczych fundamentów, wciąż znajduje się pod okupacją austriacko – węgierską. W zanadrzu kreśli się wizja wojny, ale tego jakby nie odczuwa się przy lekturze biografii Kafki. Być może powinno, przemawia za tym fakt, iż pochodził z żydowskiej rodziny. Jakkolwiek badacze nie wskazują, aby dotknęły literata prześladowania ze względu na pochodzenie. Nie jako braku akceptacji otoczenia, w towarzystwie był bardzo lubiany, ale jako uznania w gronie rodzinnym, w kontaktach z ojcem. Każdy chłopczyk chciałby widzieć w swoim ojcu autorytet, nawiązać męską przyjaźń. Franz również takiej pragnął, jednak jego kontakt z rodzicem ograniczał się do kar cielesnych, które ten wymierzał mu za łagodność, wrażliwość i poczucie sprawiedliwości. To z pewnością wywołało niemałą traumę w życiu artysty.
Nauka odgrywała również niebagatelną rolę. Franciszek po dwukrotnej zmianie studiów, ostatecznie ukończył prawo w stopniu doktora. Podczas dydaktyki zaprzyjaźnił się z niejakim Maksem Brodem, który pozostał mu najbliższy aż do śmierci. Uczył się języków, przystępował do kursów z historii sztuki, ale najważniejsze okazywało się pisanie, podporządkował mu całe życie, choć uważał, że niegodne się z niego utrzymywać. Toteż w zamyśle klarowała się myśl, aby znaleźć pracę biurową, która zapewni mu wolne popołudnia. Wszystko po to, aby móc wieczorami tworzyć. Dlatego zaraz po studiach rozpoczął pracę w Zakładzie Ubezpieczającym Robotników od Wypadków, jednak wizja pracy stacjonarnej lekko odbiegała od wizji Franza. Czas wolny mocno kolidował mu z czasem przeznaczonym na sen, przez co zaniedbywał zdrowie fizyczne, a przy tym i psychiczne. W swych dziennikach wspomina, iż praca na dwa życia jest bardzo wyczerpująca i czuje się zmęczony. Próbuję to sobie zrekompensować podróżami z przyjaciółmi, jednak to tylko potęguje chorowitość. Nie mając przekonania co do ówczesnej służby zdrowia, podejmuje leczenie na własną odpowiedzialność, wyznając kilka prostych zasad: sypiać przy otwartym oknie bez względu na porę roku, nosić się zawsze cienko i lekko, stronić od mięsa i alkoholu, a także wyjeżdżać na wieś w celu ewentualnej rekonwalescencji. Po chwilach spędzonych w gospodarstwie, ponownie wraca do praskiego rytmu i wtem poznaje u Maksa niejaką Felice Bauer, w której zakochuje się od pierwszego wejrzenia. Pod wpływem jej uroku napisał swoją pierwszą nowelę Wyrok. Dzieło powstało zaledwie w jedną noc i zapoczątkowało przypływ weny, pod wpływem której Kafka zacząć intensywnie pisać. Niestety, plany chcieli pokrzyżować mu rodzice, którzy uważali, że skoro w dalszym ciągu z nimi mieszka, powinien pracować popołudniami w ich sklepie. Nie mogąc znieść tej myśli, Franz doprowadzony do rozpaczy chciał popełnić samobójstwo, jednak szybka interwencja przyjaciela rozluźniła sytuację i pozwoliła młodemu prozaikowi nadal literacko się rozwijać. Wciąż myśląc o swej ukochanej, Franz spisał dokument „wszystko, co przemawia za i przeciw mojemu ożenkowi”, w którym wypisał wady i zalety poślubienia Felice. Doszedł do wniosku, że jeżeli poślubi ukochaną nie będzie mógł porzucić pracy biurowej, a poza tym potrzebował samotności do pracy twórczej, to znów nie znosił osamotnienia. Rozterki wewnętrzne paradoksalnie skłoniły go do oświadczenia się Felice, jednak ich narzeczeństwo trwało zaledwie dziesięć miesięcy.
Tak pisał w dzienniku:
„Nienawidzę wszystkiego, co nie ma związku z literaturą, nudzą mnie rozmowy (nawet jeśli dotyczą literatury), nudzi mnie składanie wizyt, cierpienia i radości moich krewnych, nudzą mnie do głębi duszy. Rozmowy odbierają ważkość, powagę, prawdę wszystkiemu, co myślę”.
Wybuch I wojny światowej nie zakłócił rytmu życia dramaturga. Rozpoczynał i nie kończył kolejnych dzieł, m.in. Procesu oraz Wspomnieniem z kolei kałdańskiej. Pod koniec 1914 roku, nie mogąc znieść pustki w sercu, ponownie oświadczył się Felice, znów pełny lęku i roztarć. Szukając rozwiązania i celu istnienia, gorliwie studiował Biblię, dzieła Strindbergera, Dostojewskiego, Pascala, Hercena oraz Kropotkina. Ostatecznie, w wieku 32 lat wyprowadził się z domu rodzinnego, na rzecz nowo wynajętego mieszkanka. W sierpniu 1917 roku, wskutek nasilających się problemów zdrowotnych, poddał się badaniom lekarskim i zdiagnozowane zostają u niego pierwsze oznaki gruźlicy. Ponownie decyduje się na urlop na łonie natury, jednak tym razem to nie wystarcza. Po powrocie do Pragi, stan Franza nie pozwala mu na pracę w biurze. W grudniu 1917 roku, Kafka definitywnie zrywa zaręczyny, aby dowiedzieć się, że piętnaście miesięcy później Felice wyszła na mąż. Coraz częściej bywając w gospodarstwie, w 1923 roku poznaje swoją przyszłą kochankę, Dorę Diamante – żydówkę o polskim pochodzeniu. Pod koniec jego życia razem przeprowadzają się do Berlina. 3 czerwca 1924 roku Kafka umiera, a kilka dni później zostaje pochowany na Nowym Cmentarzu Żydowskim w Pradze.
Przy podsumowaniu rysu biograficznego warto zauważyć pewne podobieństwo między Franzem Kafką, a jego jednym z ulubionych filozofów Sørenem Kierkegaardem1, specjalizującym się w teoriach natury egzystencjalnej. Obydwu humanistów łączyło dzieciństwo uzależnione od ojcowskiego wpływu. Poskutkowało to trudnym nawiązywaniem relacji z kobietami, przez co zerwali zaręczyny, obawiając się życia małżeńskiego. I w końcu obaj zmarli młodo, niedługo po ukończeniu czterdziestu lat.
Twórczość
Za życia Kafka publikował niewiele, a jakże wiele opowiadań pozostawił niedokończonych. Krótko przed śmiercią polecił swój dorobek przyjacielowi Maksowi ze wskazówką, aby zniszczył rękopisy i dzienniki. Brod nie uczynił tego, twórczość Kafki ujrzała światło dzienne. Ponadto, jego kochanka Dona zachowała ok. dwadzieścia notatników oraz trzydzieści listów Kafki, niestety zostały one skonfiskowane w czasie II wojny światowej przez Gestapo i do dziś nie zostały odnalezione.
Chronologiczny wykaz najważniejszych opowiadań:
1913 – Wyrok
1914 – Kolonia karna
1914 – Przed prawem
1915 – Przemiana
1917 – Sprawozdanie dla Akademii
1922 – Dociekania psa
1922 – Głodomór
1923 – Schron
oraz powieści:
1925 – Proces
1926 – Zamek
1927 – Ameryka
Omówienie powieści Proces
Powieść prawdopodobnie rozgrywa się z początkiem XX wieku w wielkim mieście. Literaturoznawcy snują podejrzenia, iż ów wielkim miastem może być Praga, w której autor spędził większość swojego życia. Nie są jednak jawnie przedstawione te ramy, wobec tego formalnie czas i miejsce akcji są nieokreślone. Wiadomo zaś, że sama akcja trwała 12 miesięcy, od trzydziestych urodzin głównego bohatera do dnia przed trzydziestymi pierwszymi. Większość ujęć toczy się w pomieszczeniach sądowych, które znajdowały się na ciasnych strychach, brudnych poddaszach, do których prowadziły wąskie uliczki oraz długie korytarze. Jedynym wielkopowierzchniowym obiektem okazuje się być katedra. Co ciekawe, słowo „korytarz” pojawia się w utworze dwadzieścia sześć razy, co dowodzi, iż Józef K. od czasu orzeczenia o wyroku, poruszał się jak w labiryncie, w którym przyszło mu błądzić po omacku. Toć nawet mieszkanie bankiera nie stwarzało poczucia bezpieczeństwa. Tam bowiem został przesłuchany po raz pierwszy. To także we własnym pokoju dowiedział się o beznadziejności swojej sytuacji, choć początkowo taki obrót sprawy wydawał się nie do przyjęcia. Autor skutecznie upodobnił powieść do sennego koszmaru, w którym wnętrza są zupełnie pozbawione majestatu. Niespotykana wyobraźnia Kafki stworzyła surrealistyczną historię, a przecież dotyczącą zwykłego człowieka.
Fabuła zdaje się być wieloznaczna, co oznacza, iż interpretować ją można pod różnym kątem. Przeważa problematyka bezradności człowieka wobec biurokratycznej machiny prawnej. Przerost biurokracji docelowo powstał jako środek pomocniczy dla zachowania porządku, niestety nie sprawdził się, wręcz zakłócił dotychczasową harmonię. Zaczęto traktować człowieka jako przedmiot postępowania karnego, przez co został pozbawiony dumy, honoru i wartości. Ukazane jest również jak wielkie niebezpieczeństwo niesie za sobą nadinterpretacja przepisów prawnych i rozrost aparatu państwowego. Badacze twierdzą, iż Kafka Procesem zamierzał skrytykować biurokrację Cesarstwa austriacko – węgierskiego jako pracownik Zakładu Ubezpieczeń Robotników od Wypadków. Tamtejsza administracja cechowała się niezwykłą rozbudową. Dominowały procedury mieszczące się w niezliczonych ilościach przepisów i kruczków prawnych.
„Nie ma wątpliwości, że za wszystkimi funkcjami tego sądu, a więc w moim wypadku za aresztowaniem i dzisiejszym przesłuchaniem, stoi jakaś wielka organizacja. Organizacja, która zatrudnia nie tylko przekupionych strażników, ograniczonych nadzorców i sędziów śledczych, mających w najlepszym razie skromne wymagania, lecz także utrzymuje biurokrację wysokiego i najwyższego stopnia, z nieodzownym a niezliczonym orszakiem sług, pisarzy, żandarmów i innych pomocników, może nawet katów, tak jest, nie cofam tego słowa.”
Oskarżony, w tym przypadku Józef K. od początku nie miał szans na udowodnienie swej niewinności, choć co ciekawe, na tle powieści bohater ani razu nie zaprzeczył słowom oskarżycieli. Dopuszcza się stwierdzenie, iż Proces był również symbolem zapowiedzi nadciągających nad Europę ponurych czasów rządów totalitarnych. W tym przypadku sama postać mogłaby być symbolem prześladowanych w aspekcie religijnym, rasowym czy politycznym.
Proces składa się z dziesięciu rozdziałów, z czego ósmy nie został nigdy dokończony. Najważniejsze rozdziały, a więc pierwszy i ostatni Kafka prawdopodobnie napisał od razu, rozwinięcie fabuły później dopracowywał, choć finalnie porzucił dzieło. Narrator w utworze jest wszechwiedzący, wypowiada się obiektywnie w 3 osobie liczby pojedynczej. Absurd postaci i sytuacji, w jakiej się znalazła jest dominującą cechą powieści. Porusza jednak tematykę ludzkiej samotności, wszakże Józef K. był 30 letnim kawalerem, skupiającym się wyłącznie na karierze bankiera. Był samowystarczalny, dopóki nie uświadomił sobie, że w pojedynkę procesu nie wygra. Nie można bowiem odrzucić pomocy innych, a zwłaszcza nie należy samotnie zmagać się ze wszystkimi „procesami” życia.
W swojej analizie dzieła Kafki Fromm, światowej sławy niemiecki filozof, psycholog, psychoanalityk i socjolog żydowskiego pochodzenia napisał:
„Dopiero w obliczu śmierci przerażenie wlało w niego moc pozwalającą mu uświadomić sobie możliwość przyjaźni i miłości, i – co paradoksalne – w chwili śmierci po raz pierwszy uwierzył w życie.”
Surrealizm połączony z oniryzmem, stylizuje utwór na marę senną. Wytworzyła się atmosfera grozy, mrocznej niepewności. Zabieg ten, na cześć Kafki, nazywany został kafkaeskiem.
Podsumowanie
Proces Kafki niezaprzeczalnie okazał się jednym z najwybitniejszych dzieł XX wieku. Sam autor, pomimo niewiary w swą twórczość pozostał niezwykle charakterystycznym prozaikiem, o stylistyce prostej, a jakże głęboko metaforycznej. Tak pisali o nim najwięksi pisarze:
„Świat Kafki jest w rzeczywistości niedefiniowalnym uniwersum, w którym człowiek oddaje się wyczerpującemu luksusowi wędkowania w wannie, chociaż wie, że nie przyniesie to żadnego rezultatu.” ~ Albert Camus
„Boskie jest w nas tylko to: siła Nadziei, którą wyraża nawet – a może tym gwałtowniej – siła rozpaczy. Pisząc o niezniszczalnym, twardym jądrze w człowieku, Kafka miał na myśli Nadzieję, choć brakowało mu odwagi, by nazwać ją po imieniu.” ~ Gustaw Herling-Grudziński
„Kafka, tak jak jego bohater, nie może działać, jest działany, i znajduje się we władzy sił, których najistotniejszymi cechami są wszechmoc i beztwarzowość. Opisywać da się to tylko, co ma dotykalne kształty, natomiast zupełnie inna taktyka jest wskazana, kiedy spotykamy się ze smokiem, który albo jest niewidzialny, albo, jeżeli ukazuje się, to za każdym razem w innej postaci. I Kafka taką inną taktykę stosuje, zastępując opis ludzi i zdarzeń przypowieścią i metaforą.” ~ Czesław Miłosz
Bibliografia:
-
Franz Kafka. Wikipedia: Wolna Encyklopedia [online]. Dostępny w Internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka
-
Kafka F.: Proces [online]. Dostępny w Internecie: http://biblioteka.kijowski.pl/kafka%20franz/proces.pdf
-
Lubimyczytać [online]. Dostępny w Internecie: http://lubimyczytac.pl/
-
Marlęga K.: Kultura Polska [online]. Dostępny w Internecie: http://klp.pl/
-
Materiały własne.
-
Søren Kierkegaard. Wikipedia: Wolna Encyklopedia [online]. Dostępny w Internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C3%B8ren_Kierkegaard